/Lukhach24H.com - Mạng trải nghiệm du lịch người Việt./

Thời gian cụ thể: 03-07 tháng 01 Âm lịch
Đặc điểm: Tục “chém may” (thi chém thân chuối), trò đấu vật thờ thánh.
Đối tượng suy tôn: Tản Viên Sơn Thánh (con rể vua Hùng).

Quanh vùng Hà Tây và Vĩnh Phúc có nhiều hội liên quan đến Tản Viên, song riêng tên đất Hà Tây thấy nổi trội lên bốn nơi có hội lớn thờ Tản Viên, đó là Hội Do, hội Đền Và, hội Đền Măng Sơn và hội làng Khê Thượng. Hội làng mở vào thời gian từ ngày mùng 3 đến mùng 7 tháng giêng hàng năm, nhưng thực tế được bắt đầu từ 30 tết. Không khí sôi động của làng không chỉ bởi nhà nhà đón Tết âm lịch mà còn ở việc chuẩn bị cho ngày hội đầu xuân. Nghi thức đầu tiên được tiến hành vào tối 30 tết với ý nghĩa tiền đưa đức thành Tản Viên qua sông Đà về núi Nghĩa Lĩnh để lễ tết bố vợ của Ngài. Vào hôm đó, các chức sắc, bô lão ban khánh tiết, người đăng cai đều phải mặc quần áo như trong ngày chính hội với mũ máo, quần áo tế lễ. Người ta tiến hành tế lễ ở đình theo nghi thức, rồi tất cả cùng dân làng ra bến đồ làng Khê Thượng. Đó là lễ đưa tiễn đức thánh Tản qua bến sông. Nghi lễ được diễn ra như sau: Trước đó hội đồng chức sắc và bô lão trong làng đã chọn ra một người đàn ông để đóng vai trò lái đò đưa tiến đức thánh qua sông. Người này phải khoẻ mạnh, gia thế đề huề, song toàn, có đạo đức tốt. Trước ngày đó hàng tuần ông ta phải kiêng kỵ và chay tịnh để đảm bảo sự trong sạch. Tối 30 Tếy, sau khi lễ tại đình, các chức sắc, bô lão, những người trong bàn Tế cùng dân làng, tề tựu tại bến đò. Ngoài việc phải mặc theo nghi thức ngày hội thì người ta phải đem theo đầy đủ các khí trượng như cờ, quạt, kiệu, chiêng trống như một đám rước đưa tiễn. Lễ tiễn bắt đầu, người lái đò, mặc quần áo màu đỏ lặng lẽ bước xuống đò sẵn ở đó và chèo chiếc đò không từ bến làng Khê Thượng sang bến đò Bộ thuộc xã Thạch Đồng, huyện Tam Thanh, Vĩnh Phúc. Mọi người đều hiểu rằng đức thánh đã lên đò để qua sông và đức thánh Tản không đi một mình mà có rất nhiều quân hộ tống.

Do đó người lái đò phải chèo đi, chèo lại ba lần qua sông. Dân làng trong không khí trống giông, cờ mở, đưa tiễn Ngài và quân của Ngài đi – Đó là trò rước Chúa Trai. Sauk hi đã qua ba lần chèo như vậy, đoàn quân và đức thành đã đi khỏi, dân làng lúc ấy trở về nhà và chuẩn bị tế và đón giao thừa với tâm trạng vui mừng phấn khởi, hy vọng một năm mới sắp tới có nhiều may mắn và thành quả. Một số người có chức trách quay lại đình chuẩn bị đón giao thừa ở đó. Dân làng vui vể ăn tết trong niềm vui chờ đợi những ngày hội sắp đến. Vào chiều ngày mùng 2 tết, thực sự bắt đầu vào hội. Người ta rước kiệu, chiêng, trống, cờ, quạt cùng các nghi trượng lên đê sông Đà chuẩn bị. Sau khi dàn toàn bộ các thức đồ theo thứ tự, người ta đặt hương án hướng về phía bên kia sông theo hướng núi Nghĩa Lĩnh, rồi những có chức phận làm lễ bái vong Ngài. Mọi người hành lễ và chờ đợi ở đó cho tới đêm. Người lái đò hôm trước, vào lúc nửa đêm, lại chèo đò 3 lần từ Bến Bộ sáng bến Khê Thượng, với ý nghĩa là đón Tản Viên cùng quân sĩ hộ tống trở về. Từ khi đó người ra cảm thấy sự náo nhiệu khác thường, đức thánh đã trở về ăn tết và dự hội cùng dân làng. Không khí ngày hội thực sự trỗi dậy. Thật vậy, từ sáng mùng 3 Tết cả làng như tưng bừng dậy bởi những trò chơi nhộn nhịp ở sân đình. Tiếng trống, chiêng rộn rã vang lên, khắp làng vừa thúc giục, vừa hấp dẫn không chỉ người làng, mà cả dân ở xung quanh đến đua tài, đua sức. Các trò chơi dân gian được bày ra sôi nổi. Chỗ này chọi gà, đấu vật, chơi cờ, tổ tôm, chỗ kia có hát chèo, cùng các trò chơi, cuộc đua khác. Cứ như vậy các trò chơi diễn ra ở sân đình suốt mấy ngày đầu xuân. Người ta thi đua nhau vui chơi, thi thố tài năng để giành giật giải thưởng, tử vận may, hưởng thụ ca hát. Trong lúc đó, trong đình làng ngày ngày vẫn đỏ đèn hương khói không lúc nào ngơi. Người trong làng, khách thập phương ra vào lễ thánh, cầu chúc năm mới gặp nhiều may mắn, an khang thịnh vượng, mưa thuận gió hoà… Trò đấu vật là trò đặc biệt được chú ý đến, họ gọi là đấu vật thờ thánh, nhằm khuyến khích tinh thần thượng võ của nhân dân, đồng thời nhắc lại sự kiện chiến thắng của Sơn Tinh với Thuỷ Tinh nhờ sức lực và lòng dũng cảm. Tinh thần thượng võ của làng Khê Thượng còn được thể hiện ở tục “chém may”. Tục này dân làng chọn ra những chàng trai khoẻ mạnh, không tang chế trong năm, không có điều tiếng gì. Họ được chọn và phải tự tập luyện một mình để biểu diễn cho thuần thục. Nếu không tốt sẽ cảm thấy có lỗi trước thánh và gia đình. Sáng mồng 7 các chàng trai cởi trần, đóng khố đỏ, chất khăn đỏ, tay trái cầm chiếc thuyền giấy cũng màu đỏ, tay phải cầm dao. Con dao bị mài sắc theo quy định cổ truyền bằng 9 lần chiều ngang của bàn tay người lớn. Các chàng trai vào lễ thánh ở trong đình bước ra tề tựu ở ngoài sân trong sự hồi hộp, náo nức của dân làng. Tại đó họ dựng một hàng cây chối to đứng thẳng đều nhau, cách chừng vài mét đủ tầm múa lượn của các chàng trai khi chém. Tiếng trống nổi lên, các chàng trai từ từ biểu diễn các điệu múa rồi nhanh dần, nhanh dần theo nhịp trống. Đến khi tiếng trống thúc đổ dồn thì các đường dao cũng xoáy tít và các chàng trai tiến dần đến chỗ những cây chuối. Nhanh như chớp nhảy lên, người ta chỉ nhìn thấy vệt dao loang loáng và lướt ngang thân cây chuối thấy nó đổ gục mà đoạn dưới vẫn đức nguyên như không ai động đến. Tiếng reo hò cổ vũ vang dậy, đường chém ngọt, chuối đứt ngay báo hiệu điều lành. Bởi vì tài chém như vậy các quân thuỷ quái của Thủy Tinh sẽ sợ mà từ bỏ ý định phá hoại, quấy dân làng. Người ta vui mừng, hồ bởi vào lễ tạ trong đình và ra về với niềm phấn khích của một năm mới đầy hy vọng, bởi “vạn sự khởi đầu nan” đã rất tốt đẹp. Mọi người chúc tụng nhau, cùng vui chơi nốt ngày hội với hy vọng ngày mai tốt đẹp. Ngày nay, lễ hội làng Khê Thượng vẫn được duy trì vào xuân hàng năm. Cứ đến Tết dân làng lại cùng nhau háo hức chuẩn bị đón Tết và chờ ngày mở hội.